Türk müziği

Türk müziğinde makam nedir, en çok kullanılan makamlar hangileri?

Türk müziğinde bir eserin hangi seslerle kurulduğunu ve bu seslerin nasıl dolaşıldığını makam belirler. Batı müziğindeki "ton" kavramına benzer ama ondan fazlasını anlatır: hangi perdelerin kullanıldığını, melodinin nerede durduğunu ve nereden başlayıp nereye gittiğini de içerir.

Kısa cevap

Makam; bir ses dizisi, bu dizinin karar (bitiş) ve güçlü (ikinci merkez) perdeleri ve melodinin izlediği yol olan seyirden oluşur. Diziler dörtlü ve beşli kalıpların (çeşnilerin) birleşmesiyle kurulur. Günümüzde en sık duyulan makamlar arasında Rast, Uşşak, Hüseyni, Hicaz, Kürdi, Nihavend ve Buselik vardır.

Bir makamı oluşturan öğeler

  • Dizi: makamın kullandığı sesler. Çoğu makamın dizisi bir dörtlü ile bir beşlinin (dört ve beş sesli kalıpların) art arda eklenmesiyle oluşur.
  • Karar: melodinin sonunda durduğu, makamın "evi" olan perde. Rast makamı rast perdesinde, Hicaz makamı dügâh perdesinde karar verir.
  • Güçlü: kararın dışında melodinin sık uğradığı ve yarım durak yaptığı ikinci merkez. Çoğunlukla dörtlü ile beşlinin birleştiği perdedir.
  • Yeden: karar perdesinin hemen altındaki, kulağı karara çeken perde.
  • Seyir: melodinin izlediği yol. Pek çok makam güçlü çevresinden başlayıp karara iner; bazıları kararın çevresinden başlayıp yükselir.

Perde adları ve koma

Türk müziği nazariyatında yaygın olarak kullanılan Arel-Ezgi-Uzdilek sisteminde bir tam ses 9 komaya bölünür ve bir oktavda 24 perde tanımlanır. Bu yüzden bazı perdeler piyanodaki tuşların arasına düşer: örneğin segâh perdesi Si'den bir koma pes, eviç perdesi Fa♯'den bir koma pestir.

Perdelerin geleneksel adları vardır ve makamlar bu adlarla anlatılır. Aşağıdaki tabloda sık geçen perdeler, nota yazısındaki karşılıklarıyla (yaklaşık) verilmiştir.

PerdeNota yazısı
RastSol
DügâhLa
SegâhSi (bir koma pes)
BûselikSi
ÇargâhDo
NevâRe
HüseynîMi
AcemFa
EviçFa♯ (bir koma pes)
GerdaniyeSol (bir oktav tiz)

Türk müziği notaları, enstrümanın gerçekte çıkardığı sesten farklı bir yüksekliğe yazılabilir (ahenk). Tablo yazı karşılıklarını gösterir.

En çok kullanılan makamlar

Aşağıdaki makamlar hem sanat müziğinde hem de türkülerde ve popüler şarkılarda en sık duyulanlardır. Batı müziğindeki karşılıklar yalnızca fikir vermek içindir: koma sesleri yüzünden makamlar piyanoda tam olarak çalınamaz.

MakamKararGüçlüDizi (çeşniler)Batı müziğinde yakın dizi
RastRast (Sol)Nevâ (Re)Rast beşlisi + Rast dörtlüsüSol majör; Si ve Fa♯ biraz pes
UşşakDügâh (La)Nevâ (Re)Uşşak dörtlüsü + Bûselik beşlisiLa minör; Si biraz pes
HüseynîDügâh (La)Hüseynî (Mi)Hüseynî beşlisi + Uşşak dörtlüsüLa dorian; Si ve Fa♯ biraz pes
HicazDügâh (La)Nevâ (Re)Hicaz dörtlüsü + Rast beşlisiLa – Si♭ – Do♯ – Re ile başlayan dizi
KürdîDügâh (La)Nevâ (Re)Kürdî dörtlüsü + Bûselik beşlisiLa frigyen
NihavendRast (Sol)Nevâ (Re)Bûselik beşlisi + Kürdî ya da Hicaz dörtlüsüSol minör (doğal ya da armonik)
BûselikDügâh (La)Hüseynî (Mi)Bûselik beşlisi + Kürdî ya da Hicaz dörtlüsüLa minör (doğal ya da armonik)

Makamların karakteri

Rast parlak ve oturaklı duyulur; makamların temel örneği sayılır ve öğretime çoğunlukla onunla başlanır. Uşşak ve Hüseynî türkülerde çok sık geçer; Hüseynî'nin güçlüsü hüseynî perdesi olduğu için melodiler daha yüksekte dolaşır.

Hicaz, dörtlüsündeki artık ikili aralık (Si♭ ile Do♯ arası) sayesinde Doğu müziğiyle en çok özdeşleşen renktir. Nihavend ve Bûselik Batı minörüne en yakın makamlardır; bu yüzden piyano ve akordeonla rahat çalınır ve popüler şarkılarda sık kullanılır. Kürdî de piyanoda tam olarak çalınabilen makamlardandır.

Basit, şed ve bileşik makamlar

Nazariyat kitapları makamları üç grupta inceler. Basit makamlar bir dörtlü ve bir beşlinin birleşmesinden oluşan temel makamlardır; Millî Eğitim Bakanlığı'nın Türk müziği ders materyali bunların sayısını on üç olarak verir. Şed makamlar bir makamın dizisinin başka bir perdeye göçürülmesiyle elde edilir. Bileşik makamlar birden fazla makamın birleşmesiyle kurulur; Ferahfezâ ve Rûy-i Irak bunlara örnektir.

Tarih boyunca yüzlerce makam adı kullanılmıştır; bugün icrada yaygın olan makam sayısı bunun çok altındadır.

Makam öğrenmeye nereden başlanır?

  1. Önce Rast, Uşşak ve Hicaz'ın dizilerini yavaşça çalın ya da söyleyin; karar ve güçlü perdelerinde durun.
  2. Her makamdan bilinen birkaç eseri dinleyin ve melodinin hangi perdede durduğunu takip edin.
  3. Koma seslerini kulağınıza yerleştirmek için perdesiz ya da perdeleri ayarlanabilir bir enstrümanla (keman, ud, bağlama, ney) ya da sesinizle çalışın.
  4. Piyano veya akordeonla çalışıyorsanız Nihavend, Bûselik ve Kürdî ile başlayın; bu makamlar koma gerektirmez.

Sık sorulan sorular

Makam ile ton arasındaki fark nedir?

Ton, bir dizinin hangi notadan başladığını ve majör mü minör mü olduğunu söyler. Makam bunun yanında karar ve güçlü perdelerini, koma seslerini ve melodinin seyrini de belirler. İki makam aynı perdeleri kullanıp farklı seyirle ayrı makam sayılabilir.

Türk müziğinde kaç makam vardır?

Kesin bir sayı yoktur. Tarihî kaynaklarda yüzlerce makam adı geçer; bugün yaygın olarak icra edilen makam sayısı birkaç düzinedir. Ders kitapları önce basit makamları öğretir.

Makamlar piyanoda çalınabilir mi?

Nihavend, Bûselik, Kürdî ve Çargâh gibi koma içermeyen makamlar çalınabilir. Rast, Uşşak, Hüseynî ve Hicaz'ın bazı perdeleri piyanonun tuşları arasına düştüğü için piyanoda ancak yaklaşık çalınır.

Hicaz makamı neden "Doğulu" duyulur?

Hicaz dörtlüsünde ikinci ile üçüncü ses arasında artık ikili denen geniş bir aralık vardır (Si♭ – Do♯). Batı majör ve minör dizilerinde bu aralık bu konumda geçmez; kulak onu hemen Doğu müziğiyle ilişkilendirir.

Kaynaklar

Bütün rehber yazıları